Vandenhove wil noodkreet over toxisch leiderschap verticaal klasseren, maar dat is buiten WOW en Anders gerekend

"Niets", zei burgemeester Ludwig Vandenhove maandag in de gemeenteraad op de vraag wat het college doet met een anonieme noodkreet over toxisch leiderschap bij de stad. Nochtans ligt er sinds mei een federaal inspectieverslag op het stadhuis met elf overtredingen op de welzijnswet, werd de directeur Personeel op staande voet ontslagen en stapte vorige week de directeur Sociale Zaken op. In de geheime zitting bleek dan nog dat ook een personeelslid dat twee keer klaagde over toxisch leiderschap, op staande voet buiten werd gezet.

Eind september 2024. De gemeenteraadsverkiezingen zullen over twee weken hun beslag kennen. Samen met de toenmalige oppositieleider Ludwig Vandenhove zit ik op een terras op de Grote Markt. "Wat ga je doen als je opnieuw burgemeester wordt", vraag ik hem. "Ah, het eerste wat ik ga doen, is dat personeel aanpakken. Eens goed schoffelen, op mijn manier. Je kent mij hè. Koppen tegen elkaar klotsen. En vooral die tjeven breken."

Twee jaar later, op vrijdag 25 september steekt er een anonieme brief, afgestempeld in Luik, in de bus van de meeste Truiense gemeenteraadsleden, de gouverneur, de vakbonden en een aantal journalisten. "Noodkreet uit Sint-Truiden: de limiet is bereikt, wie grijpt in?", luidt de titel. Een afzender is er niet.

De schrijvers spreken over getuigenissen van huidige en voormalige personeelsleden. Ze omschrijven toxisch leiderschap als een terugkerend patroon van machtsmisbruik: constante kritiek en buitensporige controle, leugens, roddels en manipulatie, roepen en dreigende berichten, medewerkers tegen elkaar opzetten en isoleren, werk minimaliseren en zelf de eer opstrijken. Sint-Truiden is daar volgens hen "een schoolvoorbeeld" van, staat in de brief. Dat beeld klopt met wat Trudocs de voorbije maanden voortdurend uit de administratie te horen krijgt.

Namen, diensten of concrete incidenten noemt de brief niet. Wel zeggen de schrijvers dat de signalen "uitdrukkelijk betrekking hebben op het optreden en de verantwoordelijkheid van de top van de organisatie". Ze vragen een volledig onafhankelijk onderzoek en richten zich ook tot wie signalen ontving en niets deed, onder meer "uit partijbelang", staat in de brief. Ze herinneren eraan dat na eerdere schandalen en herhaalde tussenkomsten van Audit Vlaanderen een trendbreuk werd beloofd. Die trendbreuk is er volgens hen nooit gekomen.

De scherpste kritiek gaat over de procedures. Medewerkers krijgen volgens de brief pas echte hulp als ze zich officieel kenbaar maken, terwijl net de angst voor gevolgen hen daarvan weerhoudt. De procedures duren te lang en de conclusies belanden opnieuw bij de mensen tegen wie het personeel bescherming zoekt.

De schrijvers verwijzen uitdrukkelijk naar de Provincie Limburg, Eeklo en Oostende. Bij de provincie trokken ACV en ACOD begin september aan de alarmbel over een angstcultuur, na klachten over gedeputeerde Igor Philtjens (Anders) en de waarnemend griffier. In Eeklo bleek uit een welzijnsbevraging dat er gepest en grensoverschrijdend gedrag gesteld werd, volgens de burgemeester zelf voor de helft te maken met het college. In Oostende verloor schepen Charlotte Verkeyn het grootste deel van haar bevoegdheden na een collectieve klacht van stadsmedewerkers.

Wat de inspectie al in april zag

Een anonieme brief bewijst niets. Maar hij valt niet uit de lucht. Op 23 april kwam de federale welzijnsinspectie van de FOD Werkgelegenheid langs op het stadhuis aan de Grote Markt. De inspecteur sprak met burgemeester Ludwig Vandenhove, algemeen directeur Kathleen Bergoets, schepen Pascal Monette, directeur Sociale Zaken Koen Dendas, de personeelsdienst, de preventieadviseurs, de vertrouwenspersonen en de personeelsvertegenwoordigers in het comité voor preventie en bescherming. Zijn gepeperd verslag, dat Trudocs kon inkijken, werd op 6 mei naar het college gestuurd. De inspecteur stelde elf overtredingen vast op de welzijnswetgeving, bijna allemaal in het domein van psychosociale risico's, pesten en grensoverschrijdend gedrag. Ze zijn strafbaar volgens het Sociaal Strafwetboek en werden als schriftelijke waarschuwing gemeld, met de opdracht ze zo snel mogelijk recht te zetten.

Wat staat er in?

De interne klachtenprocedure is niet aangepast aan de wet van 7 april 2023, die werknemers beter beschermt tegen represailles nadat ze een klacht indienen. Drie jaar na die wetswijziging had de stad haar procedure nog altijd niet bijgewerkt. Interne vertrouwenspersonen werden aangesteld zonder het verplichte akkoord van alle personeelsvertegenwoordigers. Voor twee van hen kon de stad geen bewijs van de verplichte opleiding voorleggen, voor een derde was er geen spoor van de verplichte supervisie in 2024 en 2025. De mensen bij wie het personeel in vertrouwen terecht moet kunnen, zijn dus deels aangesteld of gebleven zonder de wettelijke waarborgen van onafhankelijkheid en deskundigheid.

Er bestaat ook een risicoanalyse van de psychosociale risico's, maar het comité kreeg de volledige resultaten nooit te zien en werd niet om advies gevraagd over de maatregelen die eruit moesten volgen. Een jaarlijkse evaluatie van die maatregelen was er niet, en in het preventieplan en het jaaractieplan zijn ze niet terug te vinden. Tot slot zorgde de stad er niet voor dat werknemers en leidinggevenden goed geïnformeerd zijn over de procedures en over hun plicht om zich te onthouden van onrechtmatig gedrag. Onder de rubriek met toezeggingen van het stadsbestuur staat in het verslag enkel een schuine streep.

Een welzijnsinspectie controleert procedures en geen personen. Het verslag bewijst dus geen toxisch leiderschap. Maar het bevestigt wel de kern van de brief: wie in Sint-Truiden bescherming zoekt, kan niet rekenen op een systeem dat volgens de wet in orde is. En de burgemeester en de algemeen directeur zaten zelf aan tafel toen de inspecteur dat vaststelde.

Vertrek aan de top

Intussen loopt de top van de administratie leeg. Koen Dendas, directeur Sociale Zaken en door burgemeester Vandenhove op diens eigen website nog voorgesteld als directeur van het OCMW, nam vorige week ontslag. In april zat hij nog tegenover de inspecteur. Hij is niet de enige. De voorbije periode vertrok ook de directeur Strategie. De directeur Personeel vertrok niet vrijwillig. Die werd op staande voet ontslagen. Daarmee verdween uitgerekend de topambtenaar die verantwoordelijk was voor het personeelsbeleid waarover de brief en het inspectieverslag het hebben.

"Niets"

Maandag zat de gemeenteraad, het eerste moment waarop de raadsleden het college publiek konden bevragen. Oppositieleider Ingrid Kempeneers vroeg in de varia wat het college met de brief zou doen. Het antwoord was kort. "Niets. Anonieme brieven klasseren we steeds verticaal", zei burgemeester Vandenhove. Daar bleef het niet bij. De burgemeester liet uitschijnen dat Trudocs de brieven zelf zou hebben rondgestuurd. Voor alle duidelijkheid: Trudocs heeft de brief niet geschreven en niet verstuurd. Wij kregen hem, net als de andere ontvangers. Het is niet de eerste keer dat een Truiense burgemeester de boodschapper viseert in plaats van de boodschap. Gewezen burgemeester Veerle Heeren beschuldigde Trudocs destijds van schending van het medisch geheim, terwijl zij zelf bij de coronavaccinatie voor haar beurt was gegaan. De reflex is dezelfde gebleven, het schuldinzicht ook: nul.

Barsten in de meerderheid

Een paar stoelen verder klonk een heel ander geluid. Schepen van Personeel Marijn Ghys (Wow) kondigde aan dat hij toch zou laten nagaan of er problemen zijn. "Het personeel moet zich goed voelen in onze stad", zei Ghys. Ook schepen Pascal Monette (Anders), die in april bij de inspectie aanwezig was, is naar eigen zeggen voorstander van een onafhankelijke audit. Het is de zoveelste barst in de meerderheid. Vorige week nog reed Jo François schepen Monette frontaal van de weg in de raadscommissie over het Zorgbedrijf. François was maandag trouwens afwezig.

Twee klachten, één ontslag

In de geheime zitting kwam daarna nog een pijnlijk dossier aan bod. Ergens voor de zomer werd een personeelslid op staande voet ontslagen, met onmiddellijke uitbetaling. Een voorafgaande negatieve evaluatie was er niet. Wel had het personeelslid tot twee keer toe een klacht ingediend. De reden: toxisch leiderschap. Of er een verband is tussen de klachten en het ontslag, is niet bewezen. Maar net om dat soort vragen uit te sluiten, bestaat de wettelijke bescherming voor wie een klacht indient. Wordt een werknemer kort na een formeel verzoek ontslagen, dan moet de werkgever aantonen dat het ontslag er niets mee te maken heeft. Het is precies die bescherming waarvan de inspecteur in mei vaststelde dat de stad haar procedure nog niet had aangepast.

In Eeklo begon het dit voorjaar ook met anonieme brieven. De meerderheid stemde er een externe audit weg en hield het bij een welzijnsbevraging, die de klachten daarna zwart op wit bevestigde. Sint-Truiden kiest voorlopig voor de papiermand. Alleen passen een inspectieverslag, drie vertrokken directeurs, twee schepenen die willen laten onderzoeken en een ontslagen personeelslid dat twee keer klaagde, daar niet meer allemaal in.