Chambertin, Romanée, Montrachet: what’s in a name?

Een middeleeuwse landeigenaar, een prins en een kale heuvel. Achter de klinkende dorpsnamen van Bourgogne schuilt een verrassend verhaal: niet de wijngaard werd naar het dorp genoemd, maar het dorp naar de wijngaard.

Gevrey-Chambertin. Chambolle-Musigny. Vosne-Romanée. Puligny-Montrachet. Wie geregeld een Bourgogne drinkt, spreekt die namen bijna automatisch uit. Alsof die dorpen altijd zo geheten hebben. Dat is niet zo. Gevrey was ooit gewoon Gevrey, Vosne heette Vosne en Chambolle was Chambolle. Puligny en Chassagne moesten het allebei zonder Montrachet stellen. Tijdens een recente degustatie stonden enkele van die mythische namen opnieuw naast elkaar op tafel. Het zette me aan het denken over iets waar we zelden bij stilstaan. We praten over druiven, jaargangen, bodem en wijnmakers. Maar waar komen die beroemde namen op het etiket eigenlijk vandaan? Het antwoord verrast. Vanaf de negentiende eeuw begonnen verschillende Bourgondische dorpen de naam van hun beroemdste wijngaard aan hun eigen naam toe te voegen. Niet de wijngaard werd naar het dorp genoemd. Het dorp ging zich naar de wijngaard noemen.

Het veld van Bertin

Het begon in 1847 met Gevrey. Chambertin genoot toen al zo’n reputatie dat het dorp de toelating kreeg om de naam van de wijngaard aan zijn eigen naam te koppelen. Zo ontstond Gevrey-Chambertin. Je zou het vandaag branding avant la lettre noemen. Volgens de overlevering verwijst Chambertin naar een zekere Bertin, die in de vroege middeleeuwen een stuk grond bezat naast de wijngaarden van de monniken van Bèze. Zijn champ de Bertin, het veld van Bertin, zou in de loop der eeuwen verbasterd zijn tot Chambertin. Of Bertin echt bestaan heeft zoals de legende vertelt, weten we niet. Maar in een tekst uit 1219 duikt wel al campo Bertuyn op, het veld van Bertuyn. Een middeleeuws veld werd zo beroemd genoeg om een heel dorp zijn naam te geven.

Een prins mengt zich in het verhaal

Na Gevrey volgde Vosne, dat in 1866 Vosne-Romanée werd. Waar de naam Romanée precies vandaan komt, is niet met zekerheid bekend. Wel weten we dat de historische wijngaard Romanée door de eeuwen heen werd opgesplitst. In die ingewikkelde perceelgeschiedenis ligt onder meer de oorsprong van La Romanée en Romanée-Conti, twee afzonderlijke grands crus die vandaag naast elkaar liggen. En daar verschijnt onze prins. In 1760 kocht Louis François de Bourbon, prins van Conti, het deel dat later Romanée-Conti zou worden. Zijn naam bleef eraan verbonden, en zo ontstond een van de beroemdste namen uit de wijnwereld. Ruim honderd jaar later was het geen eigenaar maar het dorp zelf dat de naam Romanée leende. Vosne werd Vosne-Romanée.

Chambolle kiest Musigny

In 1878 was het de beurt aan Chambolle, dat voortaan Chambolle-Musigny heette. Musigny is een bijzonder oude naam. Hij duikt al in documenten uit de elfde eeuw op en wordt in verband gebracht met een adellijke familie uit de streek. Opmerkelijk: Chambolle bezit nog een andere wereldberoemde wijngaard, Bonnes-Mares. Toch was het Musigny die zijn naam aan het dorp mocht geven. Stilaan tekende zich zo een patroon af. Gevrey leende Chambertin, Vosne leende Romanée en Chambolle leende Musigny. Sommige stukken wijngaardgrond waren zo vermaard geworden dat ze de identiteit van een heel dorp mee gingen bepalen.

De beroemdste kale heuvel ter wereld

Het mooiste voorbeeld is misschien wel Montrachet. In middeleeuwse documenten vinden we vormen als Mont Rachaz en Mont Rachat. De naam wordt doorgaans in verband gebracht met het oude Franse râche, dat verwijst naar een kale of schrale plek. Vrij vertaald: de kale heuvel. De ironie kan nauwelijks groter. Een stenige, weinig vruchtbare helling, waar je als boer niet meteen op zou rekenen, groeide uit tot een van de beroemdste wijngaardnamen ter wereld. Zijn faam werd zo groot dat niet één maar twee dorpen de naam gingen dragen. In 1879 werden Puligny en Chassagne respectievelijk Puligny-Montrachet en Chassagne-Montrachet. Eén wijngaard, twee dorpen. Duidelijker kan het prestige van een terroir nauwelijks worden.

What’s in a name?

Vandaag staan we daar amper nog bij stil. Gevrey-Chambertin of Puligny-Montrachet klinken alsof ze nooit anders geheten hebben. Toch gaan achter die namen eeuwen geschiedenis schuil. Een vermoedelijke landeigenaar die Bertin heette. Een prins wiens naam voortleeft in Romanée-Conti. Een eeuwenoude wijngaardnaam als Musigny. En een kale heuvel die zo beroemd werd dat twee dorpen zijn naam wilden dragen. Misschien is dat wel het mooie aan Bourgogne. We praten eindeloos over wat er in de fles zit: jaargang, producent, terroir. Kijk de volgende keer, voor je een Bourgogne ontkurkt, dus ook eens naar wat erop staat. Want in Bourgogne vertelt zelfs de naam een verhaal.