De keramische waarheid volgens Katja Jamar: "Veel Truienaren zijn verrast dat onze zaak bestaat"

Katja Jamar bouwt met ArtA aan een thuis voor keramiek, grafiek en traagheid in Sint-Truiden

In de Truiense Capucienessenstraat bouwt Katja Jamar aan een plek waar keramiek, grafiek en creativiteit centraal staan. Met ArtA creëerde ze niet alleen een atelier, maar ook een ontmoetingsruimte voor mensen die in een steeds digitalere wereld opnieuw met hun handen willen werken en zich willen verdiepen in ambacht. Aan de straatkant vinden we haar boetiekgalerij, met werk van onder anderen Marlies Huybs, Delphine Cobbaert en Studio Kilzi. De huidige tentoonstelling belicht het grafische werk van de Truiense kunstenaar Raf Roefflaer. We spraken met Katja over artistieke bezieling, ondernemerschap en de toekomst van de ambachtelijke kunst.

Hoe ben jij eigenlijk bij de kunst terechtgekomen?

"Als kind en jongvolwassene was ik vaak creatief bezig: tekenen, schilderen, naaien, macramé, zijde schilderen, aquarel, tot zelfs bloemschikken. Na mijn studie handelsingenieur hielp ik mijn man Marc Gielen met het opbouwen van de zaak, een groothandel in professionele koeling: Topcold, een naam die voor veel Truienaars wellicht een belletje doet rinkelen."

"Door de drukte van een gezin met drie kinderen en mijn job was er de eerste jaren weinig tijd voor een creatieve hobby. Toen de kinderen zelfstandiger werden, ben ik gestart aan de Academie Haspengouw. In de middelbare graad voor volwassenen proefde ik twee jaar lang van de verschillende ateliers. Ik heb toen met plezier geschilderd, juwelen gemaakt en getekend, maar het was de sfeer in het grafiekatelier die me overtuigde om me daarin in te schrijven, ook al kende ik weinig van de techniek. Al snel vind je het drukproces fascinerend en veelzijdig. We werden er begeleid door Fernand Withofs. Ik sloot dit atelier in 2014 af met een succesvolle afstudeertentoonstelling in ditzelfde pand, met de vrij onbekende mezzotinttechniek."

"Rond mijn afstuderen in grafiek begon de hype van de keramiek, en ook ik werd erdoor gebeten. Ik volgde een vijftal jaar keramiek aan de academie, in het atelier van Els Martens, en schreef me in voor draailessen bij Dominique Gelis in haar keramiekstudio in Kerniel."

Jouw man Marc Gielen zit intussen in de bouwprojecten, klopt dat?

"Ja, nu wel. Na de verkoop van Topcold aan de Deense Tefcold-groep, drie jaar geleden, kon hij niet stilzitten. Vandaag is hij bezig met immoprojecten: hij geeft enkele oudere panden in onze stad een meerwaarde, zoals binnenkort het pand van ex-Kookwinkel Gielen in de Stapelstraat, zijn ouderlijk huis. En er staat nog een nieuw project op stapel. Eens ondernemer, altijd ondernemer, zeggen ze. Binnenkort heeft hij een ruimte in de Meiveldlaan klaar om zijn nieuwste project op te starten, Rentabox.be: kleine opslagplaatsen van 6 tot 15 m², box- en opslagverhuur voor iedereen met een stockageprobleem."

Je ouders hadden niet zo’n kunstminnend gevoel, of vergis ik me?

"Er was inderdaad geen kunstenaar in de familie, maar wel creativiteit. Mijn papa was ingenieur en goed in het maken van technische schetsen; hij kon dus goed tekenen, zelfs los uit de pols ging dat prima. Mijn mama kan eigenlijk ook heel goed overweg met het potlood. Ze kan naaien, borduren, en intussen ook keramiek. Ze is heel graag creatief bezig. Het zal dus wel ergens in de genen zitten."

"Klei is een natuurproduct dat je met je handen bewerkt. Het is enorm rustgevend, dat gronden

Als ik hier in de studio rondkijk, zie ik dat je veel met klei bezig bent. Wat fascineert je in klei, wat je in andere kunstvormen niet vindt? Waarom heb je liever klei in je handen dan bijvoorbeeld een schilderborstel?

"Klei is een natuurproduct dat je met je handen bewerkt. Het is enorm rustgevend, dat gronden. Dat wordt beaamd door iedereen die hier komt. Klei is ook enorm veelzijdig: er is een rijkdom aan kleisoorten, met verschillende kleuren, porselein, verschillende technieken. Je bouwt op met rolletjes of platen klei, je boetseert, draait, giet en vormt, en je kunt elke techniek combineren."

Is kunst voor jou vooral rust brengen?

"Kunst zorgt inderdaad voor rust in mijn hoofd. Voor velen is sporten een uitlaatklep. Voor mij was dat een tijdje ook zo, maar het bracht ook blessures met zich mee. Kunst zien, kunst maken, ambacht leren: dat doet weer een hele wereld opengaan. Het resultaat is zelfs niet zo belangrijk, het proces op zich is verrijkend. Ik voel me geen kunstenaar. Voor mij is het vooral ambacht, maar misschien komt er ooit wel een eigen ArtA-collectie, wie weet."

Zijn er bepaalde kunstenaars of stromingen die je op het spoor hebben gezet van waar je nu staat?

"Eigenlijk niet, het is veeleer een geheel van diverse kunstenaars die je op bepaalde ideeën brengen. Pascal Naessens heeft met haar kookboeken en keramiek een hele toestroom naar de keramiekateliers teweeggebracht. Zo heeft een hele generatie bekende keramisten kunnen meeprofiteren van de hype, waardoor keramiek als kunstobject opnieuw massa’s aandacht kreeg. Jaren geleden deden Lucie Rie en Hans Coper dat ook. Eind jaren ’90 kreeg gebruiksgoed zoals kommen en flesvormen voor het eerst waarde als kunstobject. Hun werk is nu terug te vinden in vele musea, onder meer het MoMA in New York en collecties in het Verenigd Koninkrijk, Pittsburgh en Schotland."

"Dicht bij huis triggerde het werk van Rayah Wauters uit Velm me, een kunstenaar in houtbewerking. Zij was dit jaar de enige Belgische finaliste van de Loewe Foundation Craft Prize. Haar werk is uitzonderlijk en vernieuwend, gewoon prachtig. Ze werkt met afvalhout en heeft respect voor het natuurproduct; door haar werk blijft er een spoor achter. Kleine, opgeruwde houtfragmenten worden tegen elkaar gezet en soms met Chinese inkt bewerkt. Het spel van licht en schaduw is uitzonderlijk."

Hoe kom je erbij om iets nieuws te gaan doen?

"Na de overname van het bedrijf was er tijd voor creativiteit, en er kwam ook ruimte vrij om het te doen, na een grondige renovatie van het bestaande pand uiteraard. Tijdens mijn opleidingen besefte ik dat veel mensen na de opleiding ermee stoppen: geen tijd, thuis geen plaats genoeg, of ze maken er geen tijd voor. Veel keramisten kopen een eigen draaischijf, maar komen er thuis niet toe eraan te beginnen, of hebben niet alle nodige materialen in huis. En een grote grafische pers in huis halen is een flinke hap uit je budget. Ik organiseer bovendien graag en ik miste sociaal contact. Omdat we hier de mogelijkheden hadden, wilde ik mensen de kans geven hun hobby te beoefenen, of anderen de kans geven die hobby te leren kennen. Het is ook zoveel leuker om in groep van elkaar te leren, elkaar te inspireren en samen oplossingen te zoeken voor de problemen die je tegenkomt."

"Ik doe dit trouwens niet helemaal alleen. Er zijn een aantal mensen op wie ik kan rekenen: Valentine Beverdam geeft draailes op maandag- en donderdagavond, Dominique Gelis op donderdagnamiddag. Eros Menz uit Gingelom, afgestudeerd aan de kunstschool in Antwerpen, verzorgt losse cursussen opbouwen in klei, en David Celis, afgestudeerd grafiek, werkt aan een heel workshopprogramma voor grafiek dat de komende maanden wordt uitgerold."

"Ik heb er ook voor gekozen het project te vervolledigen met een galerij, om werk dat ik de moeite waard vind een plek te geven waar het gezien kan worden. Werk uit verschillende prijsklassen, gemaakt door mensen met een hart voor ambacht."

Wat vertelt keramiek over jou als persoon?

"Als ik met keramiek werk, word ik rustig. Het materiaal vraagt op de draaischijf een zachte, geduldige hand; je kunt niets overhaasten. Klei, en zeker porselein, onthoudt de gemaakte fouten."

"Toch ben ik vaak te perfectionistisch in wat ik maak. Het is voor mij vaak niet goed genoeg. Ze hebben me ooit gezegd dat ik niet buiten de lijntjes durf te kleuren, wat voor een kunstenaar eigenlijk net nodig is. Zeker bij keramiek maakt het allemaal niet uit. Het meest imperfecte bord is vaak het mooiste: de imperfecties geven het iets unieks. Dan wordt het ‘kunst’."

“Het meest imperfecte bord is vaak het mooiste. De imperfecties geven het iets unieks. Dan wordt het ‘kunst’.”

Concreet: wat kun je de Truidense bevolking in je studio aanbieden?

"We bieden een volledig ingericht keramiek- en grafiekatelier, en materialen zijn te koop. Er is een grote keramiekoven, een giettafel, een spuitcabine, een kleiwals, draaitafels … In het grafiekatelier werken we met een Torcules Ribes-pers van 80 x 150 cm, er is een airbrush om non-toxische gronden te spuiten, een droogrek en een etsbak.

We leren de technieken aan in workshops, en voor gevorderden die willen bijleren zijn er tweedaagse masterclasses, gegeven door gekende keramisten of grafici. Sinds kort geven we ook doelgerichte opbouwcursussen: we maken bijvoorbeeld een mezenpot, een emoji in klei, een schaal met uitsnijdingen of een boterpot."

"Maar bovenal kun je hier van maandag tot zaterdag, tussen 10 en 22 uur, gewoon een blok van drie uur huren om je eigen ding te komen doen in een van beide ateliers, om te experimenteren. Misschien wel met grafiek op klei? Dat kan vanaf 35 euro en kan volledig online geboekt en betaald worden via de website."

"Tijdens ons groot Italiaans opendeurweekend eind augustus kun je in het grafiekatelier affiches maken in linoleum en die afdrukken, en in het keramiekatelier pizzaborden komen beschilderen.

"Tijdens ons groot Italiaans opendeurweekend eind augustus kun je in het grafiekatelier affiches maken in linoleum en die afdrukken, en in het keramiekatelier pizzaborden komen beschilderen. Mijn folders liggen ook bij de toeristische dienst. Mensen die een weekendje Sint-Truiden boeken, kunnen bij goed én minder goed weer bij ons reserveren voor een leuke creatieve activiteit."

"Maar we willen vooral een ontmoetingsplaats zijn voor iedereen die met ambacht en creativiteit bezig is. We willen verbindingen leggen met gelijkgestemden, met mensen die op een creatieve manier iets willen vertellen, of die hulp nodig hebben bij hun project. We verbinden ook met andere ondernemingen. Zoals bij de workshop ‘Thee en Kom’, waar we Christa Neven van Blossomteastore.be uitnodigden voor een theeproeverij terwijl we theekommen draaiden. Of bij ‘Desem en Vlasporselein’, waarbij Dominique Gelis, onze keramieklerares van donderdagnamiddag en bezielster van Eenvoudig-desem.be, ons superlekker desembrood leerde bakken en we porseleinen theelichtjes maakten."

"Wil iemand occasioneel ruimte huren voor een specifieke creatieve cursus, een vergadering of een ander origineel idee, dan kan dat ook. We hebben ook een goed uitgeruste keuken, die vaak gebruikt wordt tijdens teambuildings, vrijgezellenfeestjes en groepsactiviteiten. En in de galerij kunnen uiteraard tentoonstellingen worden georganiseerd. In november verwachten we een expo van David Celis met grafische beeldende kunst. Er kan heel veel; ik sta altijd open voor suggesties."

Is het mogelijk om je studio rendabel te maken?

"Ja, zeker wel, maar dan mag het wel drukker worden. Voorlopig is het nog niet rendabel. We zijn natuurlijk nog niet zo lang bezig, dus ik maak me daar geen zorgen over, dat komt wel. We zijn nog te weinig bekend: veel Truienaars die hier per toeval binnenstappen, zijn verwonderd dat onze studio bestaat. We liggen blijkbaar op de toeristische route, veel bezoekers van onze stad komen zo bij ons terecht en zijn heel enthousiast over de kunstgalerij. Onze ligging tegenover de ingang van het Cultureel Centrum helpt daar natuurlijk bij."

"Sociale media doelgericht inzetten is voor mijn generatie niet eenvoudig. Mijn dochter Julie is zelfstandig fotografe (nvdr: zij is de fotografe voor deze reeks over bijzondere vrouwen) en moet me vaak helpen om posts en berichten correct de wereld in te sturen. Ik heb ook Patricia Robinne van Idéarte aangesproken om me de basisprincipes van een goede structuur bij te brengen, zodat ik de media in mijn voordeel kan gebruiken. Zo probeer ik meer en meer mensen te bereiken. En denk vooral niet dat het alleen maar artistiek moet zijn, dat creëert een barrière die er niet hoeft te zijn. Iedereen mag hier gewoon binnenlopen."

"Als we een masterclass organiseren, zitten we snel vol. Vroeger moest ik voor een masterclass zelf naar Antwerpen of nog verder. Nu kan ik dat hier in ons eigen Limburgse atelier organiseren. Wie de microbe te pakken heeft, is zelfs bereid om bijvoorbeeld een hele week keramiekcursus te gaan volgen in Frankrijk. In oktober komt Arjan van Dal naar ons atelier, een Londenaar die opgroeide in Nederland, dus hij beheerst het Nederlands nog goed. Hij woont en werkt in Londen en komt ons drie dagen lesgeven: vrijdagavond 23 oktober een korte cursus, en zaterdag 24 en zondag 25 oktober een tweedaagse cursus voor gevorderden. Door mond-tot-mondreclame zit die al goed vol, zonder dat ik er eigenlijk over geadverteerd heb."

“Denk vooral niet dat het alleen maar artistiek moet zijn. Iedereen mag hier gewoon binnenlopen.”

In welke prijsklasse zit zo’n weekendopleiding door een specialist?

"Rond de 320 euro voor twee dagen. Ik weet dat dat veel geld is, ook voor veel mensen, maar je krijgt er twee volle dagen les voor, lunch en drank inbegrepen. Keramisten die een niveau hoger willen schakelen, doen er zeker hun voordeel mee. Op vrijdag kunnen ook beginnende draaiers proeven van draaien met gekleurd porselein; zij hoeven geen grote dingen te kunnen maken. De zaterdag en zondag zijn voor deelnemers die al wat speciale vormen aankunnen. Volgend jaar in mei komt Josép Mariscal, in de keramiekwereld heel veel gevraagd. Hij leert ons op een professionele manier echt grote stukken draaien."

Voel je dat mensen meer nood hebben aan ambacht en traagheid in die snelle wereld?

"Inderdaad, vooral sinds corona is dat sterk beginnen groeien. Mensen hebben toen ervaren wat rust met hen deed in die hectische wereld. Er was tijd om te sporten, handwerk te doen, te ‘aarden’. Sindsdien wordt er meer gewerkt om te leven, en niet meer geleefd om te werken. Mensen blijven staan kijken wanneer iemand klei aan het draaien is, ze vinden het fascinerend: de handen die bewegen, de technieken die worden toegepast, en dan opeens een pot zien ontstaan. Dat zelf leren en uitvoeren geeft een gevoel van gelukkig zijn. Dat geldt ook voor de jeugd: ook veel jongeren zoeken rust in kunst en knutselen. Bij ons kun je in principe terecht vanaf 18 jaar. Iets jonger kan ook, maar dan begeleid; zo doen we soms ouder-kindworkshops."

“Sinds Corona wordt er meer gewerkt om te leven, en niet meer geleefd om te werken.”

Jij hebt in Antwerpen en elders cursussen gevolgd. Is er nog een groot verschil tussen de provincie Limburg en daarbuiten?

"Het is jammer dat er in Limburg bijna geen aanbod aan masterclasses is. In de grote steden is er veel meer erkenning en bewondering voor kunst: talloze musea, galerijen, studio’s, residenties en ontmoetingsplaatsen. Op bijna elke straathoek is er een atelier. Gelukkig zet de ‘Dag van de Ambachten’ het ambacht en de ateliers in de kijker. Sint-Truiden steunt de verenigingen en ateliers met het PIT-festival eind september. De grote steden zijn ook vooruitstrevend: ze trekken grote namen aan en organiseren grote kunstfestivals met groots opgezette campagnes en vooruitstrevende communicatie. Ik vind dat onze Limburgse kwaliteiten meer in de verf mogen worden gezet. We zijn dikwijls veel te bescheiden."

“Ik vind dat onze Limburgse kwaliteiten meer in de verf mogen worden gezet. We zijn dikwijls veel te bescheiden.”

Zie je een verschil tussen decoratieve keramiek en kunstkeramiek?

"Echte kunst vinden we zeker terug in keramiek. Voor mij zijn dat unieke stukken, iets waar je geen tweede van vindt: uitzonderlijke techniek, een gecreëerde eigenheid. Reinhilde Vangrieken, Anja Meeusen, Vera Stoefs, Marlies Huybs, Ann van Hoey en Tinne Debruyne zijn allemaal kunstenaars met een eigen, zeer herkenbaar handwerk. En natuurlijk ook Piet Stockmans: zijn hele collectie, zijn levenswerk, is prachtig, en hij krijgt terecht internationale erkenning."

Zijn sociale media een zegen of een gevaar voor authentieke kunst?

"Door de moderne communicatietechnieken ligt de wereld open voor kunstenaars, en ook galerijen kunnen online een veel groter publiek bereiken. Curatoren zijn er dan om de uitzonderlijke stukken te selecteren en te promoten. Erkend raken als groot talent en mogen exposeren in grote musea en galerijen blijft toch uitzonderlijk. Heel controversieel en expressief zijn, iets nieuws brengen: dat maakt volgens mij het verschil."

Waar hoop je met ArtA te staan binnen vijf jaar?

"Dat dit een inloophuis wordt, gewoon om een uurtje voor jezelf te nemen en tot rust te komen in een van onze ateliers. Maar ook voor mensen die met ambacht bezig zijn, dat ze hier raad komen vragen en bijleren. Dat kunstenaars hier willen exposeren in de galerij, of workshops willen geven. Ik zou er meer een community van willen maken: mensen die elkaar hier treffen, durven binnenstappen, een koffie komen drinken en praten over hun ervaringen."

Wat zou voor jou betekenen dat ArtA echt geslaagd is?

"Eerst wil ik dat mensen de weg vinden, durven binnenstappen en gebruikmaken van mijn open atelier: een blok van drie uur boeken en gewoon creatief bezig zijn. Natuurlijk zou ik graag mijn cursussen vol krijgen; dan kunnen we nog verder uitbreiden. Hoe meer marge ik krijg, hoe meer ik kan organiseren en hoe meer creatieve initiatieven ik kan aanbieden. Ik sta zeker ook open voor kunstresidenties: ik wil tijd en ruimte bieden aan kunstenaars die hun talent willen ontwikkelen, ruimte voor creatief werk geïnspireerd op onze stad en op Haspengouw. ArtA heeft aandacht nodig: van mezelf, van cursisten, van de inwoners van Sint-Truiden en de omliggende steden, en van kunstenaars. Ik wil vooral dat mensen van deze creatieve ruimte leren gebruikmaken en beseffen dat hier van alles mogelijk is."

Foto's: Images de Julie