Wat de dossiers van de stad vertellen over de bomen op de Grote Markt
Op 18 november gaat op de Grote Markt de schop in de grond voor vijf nieuwe bomen. Over hun aantal, hun prijs en de hitte die ze moeten temperen is maandenlang gebakkeleid. Trudocs vuurde 45 vragen af op de drie bevoegde schepenen en kreeg een nota van drie bladzijden en een stapel collegedossiers terug. Daaruit blijkt dat de twee centrumpleinen na de aanplant evenveel bomen tellen als vroeger, dat de honderd beloofde bomen grotendeels vervangingen zijn en dat een van de plantvakken is ingetekend op de plek waar een beenhouwer elke zaterdag zijn kraam opstelt.
Trudocs stuurde vragenlijsten naar schepen van Openbare Werken Filip Moers (Vooruit), schepen van Leefmilieu Gert Stas (Vooruit) en schepen van Markten en Kermissen Marijn Ghys (WOW), met de vraag om tegen 6 november te antwoorden. Geen van de drie antwoordde zelf. Het stadsbestuur bezorgde één gebundelde nota en, via de openbaarheid van bestuur, de collegebeslissingen, het lastenboek en het plan. Dit artikel steunt op die stukken. Waar ze zwijgen, staat dat erbij.
Verkleed als plataan
Maar eerst spoelen we even terug. Naar april 2015 wanneer er plots een plataan de Grote Markt opwandelt. De boom blijkt Gert Stas te zijn, toen een prille veertiger, en de stunt is de eeuwige scoutsleider op het lijf geschreven. Sp.a, het huidige Vooruit, en Groen hadden samen de actiegroep 'Laat staan die plataan' opgericht om de acht platanen te redden die bij de heraanleg van het plein moesten sneuvelen. De actievoerders somden tien redenen op om ze te laten staan, waaronder schaduw, koelte en minder fijn stof. Toenmalig schepen van Groen en Infrastructuur Bert Stippelmans (cd&v) repliceerde in Het Belang van Limburg dat het groen op de Markt zou worden vertienvoudigd. De platanen verdwenen toch en het plein werd een kasseivlakte met bloembakken.
Jarenlang heette het daarna dat nieuwe bomen op de Markt door de leidingen in de ondergrond technisch onmogelijk waren. In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2024 stond de vraag naar meer bomen op het plein volgens burgemeester Ludwig Vandenhove (Vooruit) in verschillende partijprogramma's. Vooruit kwam in de meerderheid en de plataan van 2015 werd schepen van Leefmilieu. In mei 2026, elf jaar na de actie, bleek het technisch onmogelijke toch mogelijk en kondigde de stad aan dat er opnieuw bomen op de Grote Markt komen.
Vijf erbij, elf in totaal
Het aantal bomen bleek de voorbije maanden een rekbaar begrip. In mei kondigde de stad er vijf aan. "Het was al moeilijk om deze 4 locaties te vinden", vertelde schepen Moers toen aan VRT NWS. In oktober ging het plots over zes bomen in vijf plantvakken, een raadsel dat de nota nu oplost. Er komen vijf nieuwe bomen in vier nieuwe plantvakken, en het vak rond de ene boom die vandaag al op de Markt staat, wordt vergroot en telt mee als vijfde. Samen verdwijnt ongeveer 230 vierkante meter kasseien.
De plekken zijn volgens de stad gekozen waar de leidingen in de ondergrond ruimte lieten, zonder te raken aan de parkeerplaatsen, de markt en de kermissen. Geen enkele parkeerplaats moet wijken. De nota bevat ook een cijfer dat de hele operatie in perspectief zet. Voor de heraanleg stonden er op de Grote Markt en de Groenmarkt samen elf bomen. Na deze aanplant zullen dat er volgens de stad "opnieuw elf" zijn. Na al die jaren komt het stadscentrum dus gewoon weer uit op het aantal van vroeger.
Voor de Grote Markt zelf pakt de rekensom minder gunstig uit. Het protest van 2015 draaide volgens de actiegroep van toen om acht platanen op dat ene plein. Na de werken staan er zes bomen, twee minder dus. Het waren bovendien volgroeide platanen, terwijl de nieuwkomers een stam hebben met een omtrek van 25 tot 30 centimeter, dun genoeg om met twee handen te omvatten.
Sint-Niklaas zette 120 bomen op zijn vernieuwde Grote Markt en Genk plantte er 78. Waarom het op het tweede grootste marktplein van Vlaanderen bij vijf plantvakken blijft, beantwoordt de nota niet, en ze zegt evenmin of er deze legislatuur nog bomen bijkomen.
Een plantvak op de plek van de beenhouwer
Over de zaterdagmarkt is de nota een en al geruststelling. De opstelling van de Haspengouw Markt en van de twee kermissen blijft volgens de stad 'nagenoeg volledig behouden'. Alle abonnementen en standplaatsen blijven bestaan, geen enkele standplaats wordt kleiner en 'enkele foorkramers schuiven enkele meters op'. Over marktkramers die moeten opschuiven, rept ze met geen woord.
Het plan dat de stad zelf meestuurde, vertelt een ander verhaal. De vijf plantvakken zijn erop ingetekend bovenop de bestaande marktopstelling, met bij elke standplaats de naam van de kramer. Vak A ligt pal op standplaats 27, die op naam staat van Frank Vandevelde, de beenhouwer die er elke zaterdag zijn kraam opstelt. Het groene vlak met de boom slokt het grootste deel van zijn plek op. Ook de vakken B, C en F liggen op het plan tegen of deels over standplaatsen van andere kramers.
Waar de kraam van Vandevelde naartoe moet, valt uit de stukken niet op te maken. Het plan toont geen nieuwe plaats en de nota noemt geen enkele kramer bij naam. De beenhouwer zelf is boos. "Ik zou 4 meter moeten opschuiven", zegt hij aan Trudocs. "Dat lijkt op het eerste zicht weinig, maar dan ben ik wel mijn goede plaats precies in de bocht kwijt. 'Alles komt goed, Frank', zei Pascy mij nog. Misschien moeten ze die boom op zijn plaats zetten. Of dan alles nog goed komt is nog maar de vraag." In mei had schepen Ghys nog beloofd dat de kramers hun vertrouwde plaats zouden kunnen blijven innemen.
"Ik zou 4 meter moeten opschuiven. Dat lijkt weinig, maar dan ben ik wel mijn goede plaats precies in de bocht kwijt. 'Alles komt goed', zei Pascy mij nog. Misschien moeten ze die boom op zijn plaats zetten. Of dan alles nog goed komt is nog maar de vraag."
De marktcommissie en de kermiscommissie hebben de aangepaste plannen volgens de stad goedgekeurd. Na hun advies zijn enkele plantvakken van vorm veranderd. De marktkramers kregen in mei een eerste keer uitleg, en een tweede keer volgt op de commissie van donderdag 12 november, amper zes dagen voor de start van de werken. Trudocs vroeg schepen Ghys welke kramers hun vertrouwde plaats verliezen en hoe zij reageerden. Een antwoord kwam er niet.
Tijdens de werken wordt de marktopstelling stap voor stap aangepast en hoeft volgens de nota niemand tijdelijk te verhuizen. De bomen krijgen een stam die tot op vier meter hoogte vrij is van takken, zodat vrachtwagens en kermisattracties eronderdoor kunnen. De stopcontacten voor markt en kermis blijven liggen.
Christusdoorn, amberboom en es
Welke bomen er komen, laat de nota in het midden. De keuze zou nog worden afgestemd op de plek en op een provinciale lijst van bomen die tegen hitte en droogte kunnen. Het lastenboek van september windt er geen doekjes om en vraagt twee gele valse christusdoorns, twee amberbomen en één Amerikaanse es.
Tegen de hitte zijn het volgens schepen Stas de brede kruinen die het verschil maken. Ook de eigen diensten van de stad schrijven dat de grootte van de kroon de verkoeling bepaalt, meer dan het aantal bomen. Alleen omschrijft Boomkwekerij Ebben de gele valse christusdoorn als een boom van 8 tot 12 meter met een open, doorschijnende kroon die geen zware schaduw werpt. Twee van de vijf bomen die de Markt moeten afkoelen, zijn dus van een soort die veel zon doorlaat.
Hoeveel ruimte de wortels krijgen, zegt de stad niet. Het lastenboek voorziet een laag van 40 centimeter teelaarde en per boom een plantput met een speciaal mengsel. Of dat volstaat voor bomen die ruim vijftien meter hoog kunnen worden, is voer voor een boomdeskundige.
Wat het kost
Ook over de prijs deden heel wat bedragen de ronde. De stad raamde de werken op 145.000 euro, zonder de blauwe hardsteen voor de randen, die ze apart bestelde. Vlaams Belang telde alles samen, kwam uit op 157.000 euro en deelde dat door zes bomen. "Budgettair totaal onverantwoord", oordeelde raadslid Patrick Vanparys bij VRT NWS over de 26.000 euro per boom.
De rekening viel uiteindelijk lager uit. Vier aannemers dienden een prijs in, van 106.000 tot 159.000 euro, en op 23 oktober koos het college voor de goedkoopste, Lummense Wegenbouw uit Lummen, voor 106.245 euro met btw. De prijs was het enige criterium. De aannemer kiest zelf zijn kwekerij, geeft de bomen twee jaar lang water en vervangt wat niet aanslaat. Hij moet uiterlijk op 18 december klaar zijn, en de bomen zelf gaan in de week van 14 december de grond in, als het weer meezit.
In die 106.000 euro, het bedrag dat Moers op de gemeenteraad van eind oktober noemde, zit de blauwe hardsteen niet. De nota plakt daar geen prijs op, maar Vlaams Belang had het over ongeveer 13.000 euro. Als dat klopt, kost het project rond 119.000 euro, of bijna 24.000 euro per nieuwe boom. Het stadsbestuur rekent zelf liever in vierkante meters, omdat het ook om het uitbreken van kasseien en om beplanting gaat. Dan komt het op ruim 500 euro per vierkante meter. Of ze subsidies heeft aangevraagd, zegt de stad niet, en evenmin of ze het voorstel heeft bekeken waarmee Rudi Gilen in februari 2025 kwam, om Truiense bedrijven elk een boom te laten sponsoren.
Honderd bomen, waarvan 61 al gepland waren
In augustus pakte schepen Stas bij VRT NWS uit met een bomenplan, goed voor honderd nieuwe bomen tegen het einde van het jaar. Een collegedossier van 31 juli toont hoe dat ronde getal is samengesteld. Bij 61 bomen gaat het om wat de stad zelf 'reguliere aanplant en vervangingen' noemt. Een dertigtal komt in de plaats van bomen die afgestorven, aangereden of verdwenen zijn, onder meer in de Speelhoflaan, de Amstenradelaan en de Horionlaan, en een twintigtal was al voorzien in de vergunning voor het stadspark. Nog eens 35 zijn de klimaatbomen die Sint-Truiden elk jaar krijgt via Limburg.net. Van de honderd blijven er zo welgeteld vier over waarvoor de stad nog een plek zocht waar ze voor de hitte of het straatbeeld veel verschil maken. Op het openbaar domein staan volgens de stad vandaag 7.959 bomen, en er is plaats voor nog ruim duizend extra.
Het vorige bomenplan bleef in de kast
Een uitgewerkt bomenplan is er intussen nog niet. Wat het college op 31 juli goedkeurde, is een visienota met het akkoord om zo'n plan te maken. Van een goedkeuring door de gemeenteraad, een budget voor de komende jaren of een meetbaar doel, zoals een aantal bomen per inwoner, is in de stukken geen spoor. Voor de uitwerking rekent de stad tot 2031 op gratis hulp van deskundigen van de provincie.
Over het verleden is de visienota opvallend eerlijk. Sint-Truiden heeft al een bomenplan, dat van 2019, maar volgens de eigen diensten wordt het 'in de praktijk nauwelijks toegepast'. De lijst van alle bomen dateert van 2018, nieuwe bomen worden 'ad hoc' geplant en het onderhoud kan 'niet naar behoren' gebeuren omdat er te weinig materiaal en personeel is. Een boom op het openbaar domein wordt vandaag gemiddeld ongeveer twintig jaar oud. De stad wil bestaande bomen daarom beter beschermen. In september zou er een regel komen die voor het kappen van bomen in bepaalde gebieden een vergunning oplegt, maar in november meldt de stad dat die regel nog wordt aangepast en nog langs een openbaar onderzoek moet.
De 48 doden van juni
Het bomenplan werd in augustus aangekondigd met een sterftecijfer. In juni 2026 stierven 48 mensen, tegenover 26 in juni 2025, een stijging met 85 procent. "Het enige verschil was de hitte dit jaar", verklaarde Stas bij VRT NWS. De nota geeft nu ook de junicijfers van 2019 tot 2025, achtereenvolgens 35, 27, 29, 49, 35, 38 en 26 overlijdens. Het vergelijkingspunt, juni 2025, was dus de maand met de minste overlijdens van de hele reeks. Wie juni 2026 naast het gemiddelde van die zeven jaar legt, 34 overlijdens, komt uit op ongeveer 41 procent meer. Dat is een duidelijke stijging, maar minder dan de helft van de 85 procent waarmee het plan werd verantwoord. In juni 2022 stierven er met 49 zelfs meer Truienaren dan dit jaar, wat de stad aan corona toeschrijft.
De cijfers gaan over inwoners van Sint-Truiden, waar ze ook overleden zijn. Het ziekenhuis, dat volgens burgemeester Vandenhove ook overlijdens van niet-inwoners meebrengt, speelt hier dus niet mee. Over het verband met de hitte is de nota voorzichtiger dan de schepen in augustus. De sterftecijfers laten volgens de stad 'op zichzelf niet toe een oorzakelijk verband met de hitte vast te stellen'. Dat er tijdens de hittegolf in het hele land veel meer mensen stierven dan normaal, staat wel vast. Gezondheidsinstituut Sciensano berekende voor Vlaanderen een oversterfte van ruim 31 procent.
Ook de 42 graden op de Markt vragen een kanttekening. Het cijfer komt van een satellietbeeld van 24 juni, en dat toont hoe heet daken, asfalt en kasseien werden, niet hoe warm de lucht was waar mensen lopen. De nota zegt dat nu ook. Het interne dossier van juli spreekt bovendien van 42 graden in de binnenstad in het algemeen, tegenover 25 graden in Nieuwenhoven. Pas in de communicatie daarna verhuisden die 42 graden naar de Grote Markt.
Hoeveel koeler het op de Markt wordt met zes bomen, en tegen wanneer, staat nergens. De bomen geven volgens de nota 'vanaf de aanplant enige schaduw', maar van een temperatuurmeting voor en na maakt de stad geen melding. De luchtkwaliteit wordt wel gemeten.
Wat de stad doet voor wie nu kwetsbaar is
Hittedoden vallen vooral bij ouderen, thuis of in een woonzorgcentrum. Aan bomen op een marktplein hebben zij de komende zomers niets, en dat erkent de stad. De nota noemt de bomen een maatregel voor de lange termijn.
Voor de korte termijn verwijst ze naar een beslissing van 17 juli, kort na de hittegolf. Bij de evaluatie van haar hitteplan zag de stad dat ze kwetsbare mensen te weinig zelf opzoekt. Het college sprak af om vrijwilligers en buurtwerkingen op bezoek te sturen bij 85-plussers die nog geen hulp krijgen van het Zorgbedrijf, koele plekken in kaart te brengen en open te stellen, en na te gaan of een boodschappendienst haalbaar is. Het plan zou na de zomer worden geëvalueerd. Of dat gebeurd is, en hoeveel 85-plussers bezoek kregen, blijkt niet uit de stukken.
Wat onbeantwoord blijft
• Waar de kraam van beenhouwer Frank Vandevelde naartoe moet, en welke andere kramers moeten opschuiven.
• Waarom het bij vijf plantvakken blijft en of er deze legislatuur nog bomen bijkomen op de Markt.
• Hoeveel geld er de komende jaren naar bomen gaat en welk doel de stad zich stelt.
• Hoeveel bomen er sinds 2019 gerooid en geplant zijn.
• Hoe de kostprijs is opgebouwd en wat de blauwe hardsteen kost.
• Hoe oud de 48 overledenen van juni waren en waar ze stierven.
• Hoeveel koeler de Markt wordt.
De marktkramers en de foorkramers krijgen op 12 november uitleg. Zes dagen later, op 18 november, gaan de eerste kasseien eruit.
Opmerkingen